"California Model" và triết lý cải tạo kiểu Bắc Âu

SAN QUENTIN, California — Thống đốc Gavin Newsom đang hứng chịu làn sóng chỉ trích mạnh mẽ sau lễ cắt băng khánh thành trung tâm phục hồi trị giá 239 triệu USD bên trong nhà tù San Quentin State Prison — công trình được thiết kế theo cảm hứng từ mô hình nhà tù Bắc Âu, nơi ưu tiên phục hồi và tái hòa nhập thay vì trừng phạt.

Công trình mang tên San Quentin Learning Center được xây dựng trên nền ba tòa nhà từng gắn liền với phòng tử hình. Trung tâm bao gồm studio podcast và phòng thu âm, không gian đào tạo nghề, cùng cửa hàng nội bộ nhằm "bình thường hóa trải nghiệm xã hội và nghề nghiệp" cho phạm nhân.

Phát biểu tại buổi lễ, Thống đốc Newsom cho biết mục tiêu là chứng minh "cải tạo và an toàn công cộng đi đôi với nhau." Theo văn phòng Thống đốc, dự án là biểu tượng cho "California Model" — mô hình nhấn mạnh giáo dục, đào tạo nghề và chuẩn bị cho phạm nhân tái hòa nhập cộng đồng.

Phe Cộng hòa phản đối: "Nhà tù phải là nhà tù"

Nhiều nhà lập pháp Cộng hòa tại California cho rằng thiết kế mới quá "dễ chịu" đối với một cơ sở giam giữ.

Thượng nghị sĩ bang Tony Strickland phát biểu:

"Nhà tù phải là nhà tù. Người ta vào tù vì phạm tội, và khi phạm tội thì phải trả giá."

Dân biểu bang Tom Lackey cho rằng dự án bỏ quên tiếng nói của nạn nhân:

"Nạn nhân dường như trở thành những bóng ma trong tiến trình của chúng ta."

Thượng nghị sĩ Roger Niello đặt vấn đề về ngân sách:

"Trong bối cảnh ngân sách eo hẹp, mỗi đô la chi cho việc này là một đô la không thể chi cho việc khác."

Một số nghị sĩ đề nghị nên dùng khoản tiền này để thực thi Proposition 36 — đạo luật được cử tri California thông qua năm 2024, tăng mức phạt với một số tội danh.

239 triệu USD từ đâu?

Dự án được tài trợ bằng trái phiếu thuê (lease revenue bond), đồng nghĩa ngân sách công của bang California cuối cùng sẽ chi trả toàn bộ khoản đầu tư này. Giới chỉ trích cho rằng ưu tiên chi tiêu như vậy không phù hợp khi California đang đối mặt với áp lực tài chính nghiêm trọng.

Newsom bảo vệ: "Có thể vừa cứng rắn vừa thông minh"

Thống đốc Newsom bảo vệ dự án, khẳng định cách tiếp cận phục hồi vẫn hoàn toàn phù hợp với lập trường cứng rắn về tội phạm. Ông nói:

"95% người trong hệ thống sẽ quay lại khu phố của bạn. Bạn muốn họ trở thành người hàng xóm như thế nào?"

Ông nhấn mạnh đầu tư vào phục hồi sẽ giúp giảm tỷ lệ tái phạm và tăng an toàn cộng đồng về lâu dài.

Cuộc tranh luận về triết lý hình sự tại Mỹ

San Quentin từng là biểu tượng của hệ thống trừng phạt khắc nghiệt nhất nước Mỹ, nay trở thành thí điểm cho mô hình phục hồi kiểu Bắc Âu. Cuộc tranh luận xoay quanh hai câu hỏi cốt lõi: nhà tù nên tập trung vào trừng phạt hay tái hòa nhập, và ưu tiên ngân sách nên dành cho cải tạo phạm nhân hay tăng cường thực thi hình phạt.

Dự án 239 triệu USD tại San Quentin vì vậy không chỉ là câu chuyện kiến trúc, mà phản ánh cuộc tranh luận sâu sắc về triết lý hình sự đang chia rẽ nước Mỹ hiện nay.